Van Kalesi ve Tuşpa: Urartu Başkentinin Tarihi İzleri

Van Gölü'nün doğu kıyısında yükselen görkemli Van Kalesi, yalnızca bir savunma yapısı değil, aynı zamanda Urartu Krallığı'nın başkenti Tuşpa'nın kalbidir. MÖ 9. yüzyılda kurulan bu kadim kent, adını Hurri ve Urartu halklarının baş tanrısı Teşup'tan almıştır. Akad çivi yazısında Turuspa olarak geçen kent, antik çağlarda muhtemelen Tospa olarak telaffuz ediliyordu. Günümüzde hâlâ yaşanılan dünyanın en eski kentlerinden biri olan Tuşpa, 2016 yılında Türkiye'deki Dünya Miras Alanları Geçici Listesi'ne dahil edilmiştir.

Urartu'nun Başkenti Tuşpa'nın Kuruluşu

Tuşpa, MÖ 9. yüzyılın ortalarında Urartu kralı I. Sarduri tarafından, modern Van şehrinin birkaç kilometre batısında, sarp kayalık bir alan üzerine inşa edilmiştir. Bu kayalık, bugün Van Kalesi olarak bildiğimiz devasa taş tahkimatın temelini oluşturur. Kale, MÖ 9. yüzyıldan 7. yüzyıla kadar Urartu Krallığı'nın elinde kalmış ve bu tür komplekslerin en büyük örneği olarak kabul edilmiştir. Benzer tahkimatlar, günümüzde Ermenistan, Türkiye ve İran'ın kesiştiği bölgelerdeki yamaçlara ve kayalıklara oyularak inşa edilmiştir.

Van Kalesi'nin duvarlarının alt kısımları harçsız bazalttan yapılmış, geri kalan kısmı ise kerpiçten inşa edilmiştir. Bu tür kaleler, yabancı ordulara karşı savunmadan ziyade bölgesel kontrol amacıyla kullanılıyordu. Kale, 1800 metre uzunluğunda, 120 metre genişliğinde ve 80 metre yüksekliğindedir. Yapının MÖ 840-825 yılları arasında Lutipri'nin oğlu Sarduri tarafından kurulduğu bilinmektedir. O dönemin şartlarıyla böyle bir yapının inşa edilmesinin olanaksız olduğu düşünüldüğünden, halk arasında kalenin dev insanlar tarafından yapıldığına dair söylentiler yayılmıştır.

Van Kalesi ve Çevresindeki Arkeolojik Zenginlikler

Van Kalesi/Tuşpa, Van Kalesi Höyüğü ve Eski Van Şehri birlikte yaklaşık 97 hektarlık bir alana yayılmaktadır. Kale, Van Gölü'nün hemen doğu kıyısında, 1345 metre uzunluğunda, 200 metre genişliğinde ve 100 metre yüksekliğinde konglomera bir kayalık üzerine kurulmuştur. Bu sitadel, Urartuların bölgedeki yaklaşık 250 yıllık hakimiyetinin izlerini taşır. Surlar, temel yatakları, ana kayanın yontularak düzleştirilmesiyle oluşturulan platformlardaki yapı tabanları, açık hava kült alanları, kralların defnedildiği kaya mezarları, ana kaya üzerine işlenmiş kral yıllıkları, yazıtlı steller ve inşa yazıtları burada rahatlıkla görülebilir. Bu açıdan sitadel, büyük ve gelişmiş bir devlet yapısının tüm izlerini barındırmaktadır.

Sitadelin kuzeyinde onunla aynı doğrultuda uzanan Van Kalesi Höyüğü, yaklaşık beş bin yıllık bir yerleşme kültürünün izlerini sunar. Güneyinde ise yaklaşık 800 yıllık bir kent dokusuna sahip Eski Van Şehri yer alır. Van Kalesi Höyüğü'nde yapılan arkeolojik çalışmalar, kent geçmişinin MÖ 3000'lere, Eski Tunç Çağı'na kadar gittiğini göstermiştir. Ayrıca, 1915-1916 yıllarında Rus arkeologların gerçekleştirdiği kazılarda Urartu kralı Sarduri'ye ait annallar ele geçirilmiş ve kalenin tam planı çıkarılabilmiştir.

Tuşpa'nın Tarih Boyunca Geçirdiği Dönemler

Tuşpa, Urartular'dan sonra sırasıyla Orontes Hanedanı, Ahameniş İmparatorluğu, Selevkos İmparatorluğu, Ermeni Krallığı, Bizans İmparatorluğu, Vaspurakan Krallığı, Selçuklu Hanedanı, Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye'nin egemenliği altına girmiştir. MÖ 7. yüzyılda bölge, Ermenistan'ın Orontes Hanedanı'nın kontrolüne geçmiş, MÖ 6. yüzyılın ortalarında ise Perslerin hakimiyetine girmiştir. Pers Kralı Büyük Darius'un emriyle oyulmuş üç dilli Behistun yazıtında, Babil dilinde Urartu olarak anılan ülkeye Eski Farsçada Ermenistan adı verilmektedir.

MÖ 5. yüzyıla ait Büyük Serhas'ın üç dilli yazıtı, Van Kalesi yakınlarında yerden yaklaşık 20 metre yükseklikteki kaya yüzeyine yazılmıştır. Bu niş, başlangıçta Serhas'ın babası Kral Darius tarafından MÖ 6-5. yüzyıllarda oyulmuş ancak yüzeyi boş bırakılmıştır. Yazıt, Eski Farsça, Akadca ve Elamca olmak üzere 27 satırdan oluşur ve Ahuramazda'ya övgü ile Serhas'ın soyunu ve yaptıklarını anlatır.

Urartu Mirası ve Van'ın Kültürel Kimliği

Van ilinin adının nereden geldiği kesin olarak bilinmemekle birlikte, ilde adı bilinen en eski yerleşme uzun yıllar Urartuların başkenti olan Tuşpa'dır. MÖ 9. yüzyıldan sonra bölge, Urartu belgelerinde Bianili / Bian Ülkesi, Asur kaynaklarında ise Nairi / Uruatri olarak geçmektedir. MÖ 7. yüzyılda II. Rusa döneminde Urartu idare merkezi Rusahinili (Toprakkale) yapılmış olsa da, Urartu kralları Tuşpa'nın Efendisi unvanını gururla kullanmaya devam etmişlerdir.

MÖ 6. yüzyıl başlarında İskit, İran ve Kafkaslar üzerinden gelen akınlar, Urartu Krallığı'nın ve Tuşpa'nın sonunu getirmiştir. Ancak kent, Eski Tunç Çağı'ndan I. Dünya Savaşı sonuna kadar kesintisiz yerleşime sahne olmuştur. Bu süreçte Urartular, Persler, Romalılar, Selçuklular, Karakoyunlu ve Akkoyunlu Türkmenleri, Safeviler ve Osmanlıların izleri kentte görülür. Osmanlılar döneminde eyalet statüsü kazanan Van'da önemli gelişmeler yaşanmış, ancak I. Dünya Savaşı sırasında Ruslar tarafından işgal edilen şehir, 2 Nisan 1918'de işgalden kurtarılmıştır.

Van Kalesi ve Tuşpa, bugün yalnızca birer tarihi kalıntı değil, aynı zamanda binlerce yıllık uygarlık tarihinin canlı tanıklarıdır. Urartu'nun görkemli başkentinin kalıntıları, ziyaretçilere antik çağların ihtişamını ve bu toprakların zengin kültürel mirasını keşfetme fırsatı sunmaktadır. Van Gölü'nün mavi sularına bakan bu kadim kale, geçmişin izlerini günümüze taşıyan eşsiz bir açık hava müzesi niteliğindedir.

Kaynak: tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org, van.ktb.gov.tr, van.ktb.gov.tr
Görsel: Bjørn Christian Tørrissen, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0